Becoming More-than-human
De bouwwereld denkt al eeuwen dat de mens de enige speler op het bord is. Bomen, bacteriën, rivieren en dieren zijn hooguit decor of grondstof, en doen alsof dat geen probleem is, is inmiddels niet meer te begrijpen. Becoming More-than-human veegt die rangorde van tafel. Een gebouw is dan geen bezit van de mens alleen, maar een gedeelde constructie van soorten, bodem, water en klimaat. De architect bepaalt niet meer wie er woont en wie er wijkt, maar ontwerpt de voorwaarden waaronder soorten samen kunnen overleven.
Het UIA World Congress of Architects 2026 in Barcelona (28 juni – 2 juli) stelde onder de titel ‘Becoming: Architectures for a Planet in Transition’ een ongemakkelijke vraag: hoe ontwerp je voor een toekomst die geen afgerond project meer is, maar een aanhoudende opeenstapeling van klimaatverandering, soortenverlies en groeiende ongelijkheid? ‘Becoming’ verwijst naar architectuur die niet vertrekt vanuit een voltooid eindbeeld, maar vanuit verandering zelf, en die moet leren werken binnen onzekerheid en conflict. Het congres laat het idee los dat architectuur een vak op zichzelf is. Ontwerpen gaat over politieke keuzes, sociale verhoudingen en ecologische gevolgen. Belangrijker dan de vraag wat we bouwen is de vraag voor wie, met welk geld en met welke gevolgen.
Zes onderzoekslijnen
Zes onderzoekslijnen geven daaraan richting: Becoming More-than-human, Becoming Circular, Becoming Embodied, Becoming Interdependent, Becoming Hyper-conscious en Becoming Attuned. Elke lijn kijkt vanuit een andere hoek naar dezelfde verschuiving: van het losstaande gebouw naar de relaties waarin het bestaat, menselijk en niet-menselijk. Ruimte is nooit een neutrale achtergrond. Ze verdeelt toegang, zichtbaarheid en macht. Eerder schreef ik in deze reeks over Becoming Interdependent en Becoming Attuned. Deze keer: Becoming More-than-human. Hoe ontwerp je een gebouwde omgeving waarin de mens niet de enige bewoner is die telt?
De betekenis van meer-dan-menselijk zijn
Architectuur is gebouwd op een traditie waarin alleen de mens denkt, handelt en beslist. De rest, bomen, rivieren, bacteriën, dieren, is grondstof of decor. Filosoof Bruno Latour noemde de scheiding tussen natuur en cultuur nooit een ontdekking, maar een opvoering: een verzonnen verhaal om de mens boven de rest te zetten, terwijl alle andere wezens en krachten naar de coulissen werden geduwd. We noemen het vooruitgang. Het is vooral een uitvinding om onze schuld te ontlopen.
Het klimaat stort niet zomaar in. Grond verzuurt, rivieren veranderen van loop, schimmels en bacteriën woekeren waar ze eerst niet kwamen. Geograaf Jason Moore noemt dit tijdperk liever het Kapitaloceen dan het Antropoceen, en hij heeft gelijk. Niet ‘de mens’ is het probleem, maar winst en groei zijn dat: een systeem dat grond, water en lucht behandelt als gratis grondstof, tot het opraakt. Dat is waar de crisis vandaan komt. Architectuur die zichzelf buiten die geschiedenis plaatst, doet alsof ze neutraal is. Dat is ze niet. Filosoof Timothy Morton noemt de wereld daarom liever ‘the mesh’: een web waarin niets op zichzelf bestaat, ook een gebouw niet.
Bioloog Lynn Margulis liet zien dat leven zelf draait op samenwerking, niet op concurrentie: cellen die andere cellen opnemen en daardoor iets nieuws worden. Filosoof Maria Puig de la Bellacasa voegt daar een ethiek van zorg aan toe: onderhoud, aandacht en verantwoordelijkheid als voorwaarde om samen te kunnen blijven bestaan. En Donna Haraway zegt het uitgesprokener: “Wij zijn geen autonome wezens. Wij zijn compost.” Geen mooie zin voor op een tegeltje, maar een aanval op het idee dat de mens los van de rest kan bestaan. Wie dat serieus neemt, kan een gebouw niet meer ontwerpen als een doos die de wereld buitensluit.
Water als gemeengoed
Kustlijnen, rivieren en moerassen zijn geen vaste randen, maar onderhandelingsruimtes tussen water en land, en tussen mens en niet-mens. Dirk Sijmons met H+N+S, Ro Koster van RO&AD en Herman Kossmans van Kossmandejong gaven de rivier letterlijk ruimte terug met Room for the River in Nijmegen: dijken die wijken, zodat het water niet meer hoeft te vechten om een plek. Kate Orff deed iets vergelijkbaars onder water met Living Breakwaters bij Staten Island: kunstmatige riffen die de kust beschermen en tegelijk oesters, vissen en algen een nieuw thuis geven. Turenscape ging in Tianjin nog een stap verder en liet in het Qiaoyuan Wetland Park een vervuild industrieterrein terugveranderen in moeras, zonder te doen alsof de vervuiling nooit heeft plaatsgevonden. Water is hier de opdrachtgever en geen decor voor een wandelpad.
Grond die leeft
Grond is in de meeste bouwprojecten een gegeven: iets dat je egaliseert, verdicht en daarna snel vergeet. 51B4E bewees op het Skanderbeg-plein in Tirana dat het anders kan: een centraal plein waar bodem en beplanting meebewegen met seizoen en gebruik. Mosbach paysagistes deed in het Zuid-Koreaanse Ulsan met Lost in Transition hetzelfde voor een verlaten industrieterrein: geen opgeruimd eindresultaat, maar grond die zich jaar na jaar blijft herstellen. Petra Blaisse ging met Living Soil de grond zelf in en liet zien wat er letterlijk onder onze voeten leeft en werkt. Junya.ishigami+associates verplaatste voor de Art Biotop Water Garden in het Japanse Tochigi bomen en rotsen een voor een, tot een bestaand bos een ontworpen tuin werd. Wie grond behandelt als een dood fundament, mist de helft van de mogelijkheden bij het ontwerpen van een gebouw.
Architectuur die de omgeving binnenlaat
Licht, weer en klimaat horen bij het ontwerp zelf, vanaf de eerste schets. Junya.ishigami+associates bouwde in het Chinese Rizhao het Zaishui Art Museum voor een groot deel onder water: geen gebouw dat het meer op afstand houdt, maar een gebouw dat de grens ermee laat vervagen.
Samenleven met andere soorten
De striktste grens die architectuur trekt, is die tussen schoon en vies, tussen binnen en buiten, tussen mens en organisme. Beatriz Colomina en Mark Wigley vegen die grens weg met We The Bacteria en The Other Side of the Hill: gebouwen zitten vol bacteriën, altijd al, en doen alsof dat niet zo is, is niet hygiënisch maar naïef. Elii en Husos arquitecturas ontwierpen in Madrid met Building for Infinito Delicias een gebouw dat planten, insecten en mensen evenveel ruimte geeft. Simulaa ging in Australië nog verder met House for Lichen: een huis gebouwd rond het tempo van korstmos, het organisme dat in mensenmaat gemeten nauwelijks lijkt te bewegen. Zulke projecten vragen om architectuur die accepteert dat ze nooit de enige bewoner is.
Grond als politiek gebied
Op grotere schaal is bodem nooit neutraal. Ze verdeelt risico en verantwoordelijkheid, ook al doet beleid vaak alsof grond gewoon grond is. Michel Desvigne liet in Bordeaux met Parc aux Angeliques zien hoe een verwaarloosde rivieroever stap voor stap teruggegeven kan worden aan bewoners en aan de rivier zelf. Bernardo Secchi en Paola Viganò werken in Rennes al sinds 2003 aan ZAC La Courrouze, een gebied dat welbewust nooit in één keer af is: elke fase stuurt de volgende bij, in plaats van een masterplan dat twintig jaar later nog op papier gelijk moet blijven. Al Borde ging in Ecuador directer te werk: met Esperanza Dos bouwden ze in Puerto Cabuyal niet voor, maar samen mét een gemeenschap. En Boonserm Premthada bouwde in Thailand een observatietoren van bakstenen gemaakt met olifantenmest, letterlijk gebouwd met wat een dorp anders als afval zou zien.
Klimaat als bouwmateriaal
Warmte, vocht en licht zijn geen bijzaak die je achteraf oplost met een airco. Bureau Bas Smets ontwierp in Arles bij Luma Parc des Ateliers een park waar temperatuur en wind het ontwerp sturen. T.A.K.K. bouwde met Trombe Room in Versailles een ruimte die warmte opslaat en weer afgeeft zoals een dikke muur dat al eeuwen doet, zonder daar een technisch hoogstandje van te maken. Philippe Rahm gaat in Milaan met Climatic Agents nog verder: architectuur die niet bestaat uit muren, maar uit temperatuurverschillen die je doorloopt. Comfort wordt dan geen knop op een thermostaat, maar een ontwerpvraag.
Architectuur die macht bevraagt
De felste versie van dit denken laat het opknappen van gebouwen links liggen en richt zich op macht. Andrés Jaque bouwde met de Reggio School in Madrid een gebouw dat laat zien hoe riool, ventilatie en constructie zelf verhalen vertellen over wie een gebouw dient en wie niet. DESIGN EARTH maakte met After Oil, getoond in het Koeweit-paviljoen op de Biënnale van Architectuur van Venetië, geen gebouw maar een aanklacht: olie als grondstof van architectuur zelf, van asfalt tot plastic, blootgelegd in tekeningen die niets verbloemen.
Een andere vorm van bewoning
Al deze voorbeelden delen één opvatting: de weigering om architectuur nog langer te zien als een vak van en voor de mens alleen. Het betekent afscheid nemen van de architect als enige regisseur, van het gebouw als afgerond object, van comfort als iets wat je koopt in plaats van deelt. De aarde geeft hier geen mening, maar presenteert ons de rekening.
‘Becoming More-than-human’ is geen stijl en geen checklist met groene labels erop geplakt. Het is een werkwoord: architectuur als voortdurende oefening in het delen van ruimte met wie geen stem heeft in het ontwerpproces, maar wel het laatste woord over of een gebouw overleeft. Wie dat negeert, bouwt voor een wereld die niet meer bestaat.
Gebaseerd op de publicatie “Becoming…, Architectures for a Planet in Transition” van het UIA World Congress of Architects 2026 Barcelona (curatoren Pau Bajet, Mariona Benedito, Maria Giramé, Tomeu Ramis, Pau Sarquella, Carmen Torres), het essay “Naar een opstandige ecologie van de architecturale praktijk”, het citaat van Donna Haraway uit Staying with the Trouble: Making Kin in the Chthulucene (2016), berichtgeving over het congres en verslagen van deelnemers (28 juni – 2 juli 2026). Eerdere verslagen in deze reeks behandelden Becoming Interdependent en Becoming Attuned.
Meer van dit? Kijk op Herderfactory.nl